زیگورات چغازنبیل شوش، نمادی باشکوه از پیوند کیهانی، با ساختار پله‌پله‌اش، سفری عمودی از خاک تا عرش خدایان ایلامی را به تصویر می‌کشد.

زیگورات چغازنبیل شوش: نخستین اثر ثبت‌شده ایران در یونسکو

زیگورات چغازنبیل شوش یکی از شگفت‌انگیزترین بناهای باستانی ایران است که در جنوب غربی ایران، در نزدیکی شوش (استان خوزستان) قرار دارد. نام آن به معنای “زنبیل واژگون شده” و متعلق به ایلام میانه، حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد است. بانی ساخت این بنای باستانی، اونتَش ناپیریشا، پادشاه ایلام و هدف ساخت آن، پرستش خدای بزرگ ایلامی‌ها به نام اینشوشینک (خدای شهر شوش) بوده است.

زیگورات چغازنبیل شوش جزء معدود زیگورات‌هایی است که خارج از بین‌النهرین (بین دجله و فرات) ساخته شد و به طرز شگفت‌انگیزی سالم باقی مانده است. در ادامه به معماری این بنا و نمادهای تاریخی آن خواهیم پرداخت.

معماری و ساختار چغازنبیل زیگورات

چغازنبیل شوش از آجرهای پخته ساخته شده و در زمان خود یکی از بزرگ‌ترین بناهای مذهبی منطقه محسوب می‌شد. این بنا در ابتدا ۵ طبقه داشت، ولی اکنون فقط حدود ۲ تا ۳ طبقه آن باقی مانده است. بلندای آن در گذشته حدود ۵۲ متر بوده؛ ولی امروز حدود ۲۵ متر است.

درون آجرها گاهی کتیبه‌های ایلامی دیده می‌شود که نام پادشاه و هدف ساخت بنا را توضیح می‌دهند. چغازنبیل زیگورات در مرکز یک مجموعه بزرگ مذهبی قرار داشته که شامل معابد کوچک‌تر برای خدایان دیگر، حوض‌های آب‌گیری مقدس و دیوارهای دفاعی چندلایه است.

زیگورات چغازنبیل شوش در اصل یک زیگورات پنج‌طبقه‌ای پله‌پله بوده؛ نوعی معبد هرمی شکل که به‌صورت پلکانی به سمت آسمان بالا ‌رفته است. اکنون تنها حدود دو تا سه طبقه از آن باقی مانده، ولی طرح اولیه به‌خوبی قابل تشخیص است.

مصالح ساختمانی آن شامل آجر پخته (برای بخش‌های بیرونی و تزئینی)، آجر خام (در بخش‌های داخلی و زیرین)، قیر طبیعی و گل ملات آهکی برای چسبندگی است. در آجرهای پخته، کتیبه‌هایی به خط ایلامی وجود دارد که نام پادشاه سازنده (اونتش ناپیریشا) و هدف از ساخت بنا را بیان کرده‌اند. بسیاری از آجرها دارای سوراخ‌های تهویه هستند تا در برابر گرما و رطوبت مقاومت کنند.

استفاده از سیستم زهکشی و لوله‌کشی سفالی برای انتقال آب از رود دز به مجموعه مذهبی؛ از دید مهندسی فوق‌العاده پیشرفته برای زمان خود بود.

زیگورات چغازنبیل از لحاظ هندسی و نمادین ساختاری بسیار دقیق دارد. طرح بنا کاملا محور‌دار و منظم با جهت‌گیری به سمت شمال‌شرق (شهر مقدس شوش) است. هر طبقه کوچک‌تر از طبقه زیرین خود است؛ این شکل پله‌ای نماد صعود انسان به سوی خدایان بوده است. در طبقه‌های پایین‌تر معابد کوچک قرار داشتند و در طبقه بالایی نیایشگاه اصلی خدای اینشوشینَک (خدای بزرگ ایلام) ساخته شده بود.

سازمان شهری پیرامون زیگورات چغازنبیل شوش

چغازنبیل فقط خود بنا نیست؛ بلکه یک مجموعه مذهبی کامل و شامل سه بخش اصلی بوده است:

• زیگورات مرکزی (هسته اصلی)؛
• منطقه‌ داخلی مقدس (با معابد و دفاتر کاهنان)؛
• منطقه‌ بیرونی یا عامه مردم (احتمالا محل مراسم و تجهیزات آبرسانی)؛

همه‌ بخش‌ها با دیوارهایی متحدالشکل و منظم احاطه شده بودند؛ الگویی که بعدها در شهرسازی ایرانی تکرار شد.

تزیینات و جزئیات ظاهری

• نمای بیرونی طبقات با آجرهایی به رنگ‌های مختلف تزئین شده بود: قرمز، زرد خاکی و قهوه‌ای روشن.
• کتیبه‌های ایلامی روی آجرها مانند قاب‌های آجری ردیفی ظاهر می‌شدند.
• ممکن است در رأس زیگورات مجسمه یا نماد خورشید و ستاره‌ها وجود داشته که نشان از ارتباط با آیین‌های خورشیدی دارد.

ویژگی مهندسی چشمگیر

• قرارگیری زیگورات روی یک سکو‌ی مستحکم خاک‌کوبی‌شده که فشار وزن بنا را پخش می‌کرد.
• استفاده از آجرهای متفاوت برای بخش‌های باربر و تزئینی.
• طراحی زاویه‌های دقیق برای جلوگیری از آسیب در زلزله‌ها و باران‌های سنگین.

چغازنبیل فقط یک معبد نیست؛ بلکه نماد دانش، ایمان و مهندسی در تمدن ایلامی است.

معماران ایلامی با ترکیب هندسه، سازه، آیین و نماد، بنایی ساخته‌اند که پس از ۳۰۰۰ سال هنوز پابرجاست و به‌عنوان یکی از شاهکارهای معماری مذهبی جهان شناخته می‌شود.

اهمیت تاریخی و فرهنگی چغازنبیل زیگورات

زیگورات چغازنبیل شوش یکی از نخستین آثار ایران است که در فهرست میراث جهانی یونسکو (در سال ۱۹۷۹) ثبت شد و نشان‌دهنده پیشرفت مهندسی و معماری ایلامی‌ها است. وجود لوله‌کشی‌های سفالی برای رساندن آب از رود دز به معبد، یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌های تأسیسات شهری در جهان است.

این بنا در ۴۰ کیلومتری جنوب شرقی شوش قرار دارد. اطراف آن محیطی خشک و دشت‌گون است، ولی در زمان ایلامی‌ها بسیار سرسبز و حاصل‌خیز بوده است.

نکات جالب در مورد این بنای باستانی

• اسم “چغازنبیل” در زبان محلی به معنی پشته یا تپه‌ای شبیه زنبیل واژگون است. چون شکل زیگورات وقتی از دور دیده می‌شود، همین‌گونه به نظر می‌رسد.
• برخلاف اهرام مصر که برای تدفین ساخته شده‌اند، زیگورات‌ها کاملا بناهای مذهبی بوده و محلی برای نیایش خدایان محسوب می‌شدند.
• در برخی آجرها، نماد ستاره و خورشید دیده می‌شود که احتمالا نشانه‌های آیینی داشته‌اند.

داستان سازندگان زیگورات چغازنبیل خوزستان در دوران ایلام میانه

اونتَش ناپیریشا پادشاه قدرتمند ایلام در حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد بود. او فرمان ساخت چغازنبیل را صادر کرد تا مکانی برای پرستش خدای بزرگ ایلام، اینشوشینَک (Inshushinak) باشد.

هدف وی ایجاد شهری جدید و کاملا مذهبی به نام دور-اونتَش (Dur-Untash)؛ یعنی “شهر اونتش” بود که باورهای ایلامی و بین‌النهرینی در معماری و آیین مذهبی را تلفیق کند و یک مرکز مذهبی مستقل از شوش، برای تمرکز قدرت سیاسی و معنوی ایجاد کند.

اونتَش ناپیریشا پادشاهی خردمند و مذهبی شناخته می‌شد. بسیاری از کتیبه‌های روی آجرهای چغازنبیل به دست او فرمان داده شد و در آنها دعاهایی برای آرامش روحش نوشته شده است.

معماران و صنعتگران ایلامی

هرچند نام مشخص معماران در منابع تاریخی ثبت نشده، اما از بررسی‌های باستان‌شناسی می‌دانیم که سازندگان چغازنبیل دارای سازمان مهندسی و هنری پیشرفته‌ای بوده‌اند.

ویژگی‌ها و توانایی‌های آنها به شرح زیر بوده است:

• مهندسان سازه و نقشه‌کش‌ها طراحی هندسی زیگورات را انجام دادند، با دقت در جهت شمال‌شرقی (به سوی شوش).
• آجرسازان از گل‌های رس محلی استفاده کرده و آجرها را در کوره‌های مخصوص پخته‌اند. بسیاری از آجرها دارای مهر مخصوص پادشاه بودند.
• خطاطان ایلامی کتیبه‌ها را روی آجرها با خطوط میخی ایلامی نوشته‌اند.
• کاهنان و متخصصان آیینی طراحی نیایشگاه‌ها و مسیرهای مذهبی را پیشنهاد داده‌اند تا طبق آیین مذهبی ایلام هماهنگ باشد.

مهندسان آب و شهرسازی

یکی از شاهکارهای سازندگان چغازنبیل، سیستم آبرسانی سفالی و تصفیه طبیعی آب بود:

• از رود دِز (حدود ۴۵ کیلومتر دورتر) آب با کانال و لوله‌های سفالی به مجموعه منتقل می‌شد.
• درون مجموعه حوض‌هایی برای تطهیر (آیین پاکی پیش از نیایش) ساخته شده بود.
• طراحی سیستم زهکشی و هدایت آب باران برای جلوگیری از فرسایش طبقات از نوآوری‌های مهندسان ایلامی است.

کارگران و هنرمندان

تعداد زیادی از کارگران، نقاشان و مجسمه‌سازان ایلامی در ساخت چغازنبیل نقش داشتند. آن‌ها با ابزارهایی بسیار ساده؛ مثل چکش سنگی، ماله سفالی و قالب‌های چوبی بنا را ساختند. از ظرافت در چیدمان آجرها و تراز دقیق طبقات می‌توان فهمید کار آن‌ها نظم و مهارت بسیار بالایی داشته است.

همکاری ایالت‌ها و روابط فرهنگی

در برخی یافته‌ها، آجرهایی با سبک بین‌النهرینی (بابلی - آشوری) مشاهده شده‌اند، که نشان می‌دهد شاید اونتَش ناپیریشا از معماران یا کارگران خارجی نیز استفاده کرده باشد. این موضوع نشان‌دهنده‌ تبادل فرهنگی گسترده بین ایلام و بین‌النهرین در آن دوران است.

نمادهای اصلی زیگورات چغازنبیل شوش

چغازنبیل نه‌فقط یک ساختمان مذهبی بود، بلکه در تمام بخش‌هایش نمادشناسی و معناهای آیینی عمیق وجود دارد.

ساختار پله‌پله (زیگورات)؛ نماد “نردبان آسمان”

زیگورات چغازنبیل شوش از پنج طبقه پلکانی تشکیل می‌شد. هر طبقه کوچک‌تر از طبقه پایین‌تر بود و رو به آسمان باریک می‌شد که نشان‌دهنده‌ صعود انسان از زمین به سوی آسمان و خدایان بود.

هر طبقه نماد یک مرحله از جهان بود:

• جهان زیرین (زمین و آب)؛
• دنیای انسان‌ها؛
• قلمرو ارواح؛
• آسمان خدایان کوچک؛
• عرش خدای بزرگ اینشوشینَک؛

این مفهوم، شبیه “نردبان یعقوب” یا اهرام مذهبی در تمدن‌های دیگر است؛ ولی در ایلام، رنگ و فلسفه مخصوص خودش را داشته است.

جهت‌گیری بنا؛ نماد خورشید و نظم کیهانی

بنا کاملا منطبق بر جهات چهارگانه اصلی (شمال، جنوب، شرق، غرب) ساخته شده است. دروازه‌ اصلی زیگورات نیز رو به شمال‌شرق، یعنی شهر مقدس شوش است.

• جهت‌ها در فرهنگ ایلامی نماد تعادل، قدرت، و حضور خدایان در همه‌ جهات بوده است.
• ارتباط شرقی بنا با طلوع خورشید، نشان از زندگی، تولد و پاکی دارد.
• این نظم دقیق نماد پیوند معماری و کیهان‌شناسی در ذهن مهندسان ایلامی بوده است.

خدایان و نمادهای مذهبی روی آجرها

برخی آجرهای چغازنبیل دارای کتیبه‌هایی به خط میخی ایلامی هستند که نام خدایان را در خود دارند:

• اینشوشینَک (Inshushinak): خدای بزرگ و داور ارواح، نگهبان شهر شوش؛
• نَپیریشا (Napirisha): خدای آفرینش، مظهر آسمان و آب؛
• کیرِیریشا (Kiririsha): الهه‌ مادر و نماد زمین و باروری؛

روی آجرها معمولا دعاها و نیایش‌هایی نوشته شده بود تا بنا را تقدیس و از گزند شر حفظ کند. همچنین، بعضی آجرها نمادهایی شبیه ستاره، خورشید، یا حیوانات مقدس داشتند که رابطه‌ آیینی با این خدایان داشتند.

عدد پنج؛ نماد عالم کامل

چغازنبیل در اصل پنج طبقه داشت. در باور ایلامی‌ها، عدد پنج نماد کمال، تمامیت کیهان و هماهنگی عناصر پنج‌گانه بود (زمین، آب، باد، آتش، و روح). هر طبقه با یکی از عناصر پیوند داشت و بالاترین طبقه، محل اقامت خدای خالق بود. این نوع تفکر بعدا در سنت‌های زرتشتی و بین‌النهرینی نیز بازتاب یافت.

آب و پاکی مذهبی

در اطراف چغازنبیل، حوض‌ها و سیستم آبرسانی سفالی ساخته بودند که آب را از رود دز به مجموعه می‌آورد. آب در آیین ایلامی عنصر مقدس تطهیر بود. کاهنان پیش از ورود به معبد، خود را با آن می‌شستند تا در حالت پاک به نیایش بپردازند. این حوض‌ها نماد زندگی، زایش و پاکی روح بودند.

دیوارها و حریم‌های سه‌گانه؛ نماد مراتب قدسی بودن

چغازنبیل شامل سه لایه دیوار متحدالمرکز بود:

• دیوار بیرونی: برای ورود عموم مردم؛
• دیوار میانی: محدوده‌ کاهنان و معابد کوچک؛
• دیوار درونی: فقط برای ورود پادشاه و کاهن اعظم؛

این تقسیم نشان‌دهنده‌ راه معنوی انسان از دنیای بیرون به درون قدس الهی است؛ حرکتی از ناپاکی به پاکی، از ماده به روح.

کتیبه‌های سلطنتی؛ نماد قدرت الهی پادشاه

در بسیاری از آجرها نوشته شده: «اونتَش ناپیریشا، خادم خدای بزرگ اینشوشینک، این زیگورات را ساخت.» پادشاه خود را “خادم خدایان” می‌نامد؛ این نشان می‌دهد که قدرت سلطنتی در ایلام، از منشأ الهی و نه انسانی می‌آمد. یعنی خود بنای چغازنبیل، نشانه‌ اتحاد زمین (پادشاه) و آسمان (خدا) بود.

جمع‌بندی

زیگورات چغازنبیل شوش، زیگورات عظیم ایلامی در خوزستان، یادگار پادشاه اونتَش ناپیریشا (حدود ۱۲۵۰ پ.م) و نخستین اثر ثبت‌شده ایران در یونسکو است. این بنای آجری پخته، پرستشگاه اصلی خدای بزرگ اینشوشینَک بود.

ساختار پنج‌طبقه پلکانی آن، نماد صعود به آسمان و پیوند جهان مادی با قلمرو خدایان بود. با استفاده از مصالح پیشرفته، مهندسی دقیق (از جمله لوله‌کشی سفالی از رود دز) و نظم هندسی کامل در جهت‌یابی، این زیگورات نشان‌دهنده‌ اوج تمدن، مذهب و دانش معماری ایلامیان است. چغازنبیل زیگورات تجسمی از نظم کیهانی و قدرت سلطنت متصل به خدا بود.