استرس پس از سانحه، انعکاس تلاش مداوم و ناکام سیستم عصبی برای پردازش رویدادی است که فراتر از ظرفیت‌های فعلی بقای ذهن در لحظه تجربه شده است.

استرس پس از سانحه: وقتی ذهن نمی‌خواهد فراموش کند

استرس پس از سانحه (PTSD) یک اختلال سلامت روان است که پس از تجربه یا مشاهده‌ یک رویداد تهدیدآمیز یا وحشتناک رخ می‌دهد. علائم آن معمولاً طی چند هفته تا چند ماه ظاهر شده و شامل چهار دسته‌ اصلی است: بازتجربۀ حادثه (فلش‌بک و کابوس)، اجتناب از محرک‌های یادآور، تغییرات منفی در افکار و احساسات، و برانگیختگی و واکنش‌پذیری بیش از حد.

اگر این علائم بیش از یک ماه ادامه یابند و عملکرد فرد را مختل سازند، تشخیص کامل PTSD مطرح می‌شود. بخش مهمی از این اختلال، ذخیره‌سازی خاطرات آسیب‌زا در سطح ناخودآگاه به‌صورت حسی و هیجانی است که باعث فعال‌شدن ناگهانی واکنش‌های ترس می‌شود. در ادامه بیشتر درباره اختلال استرس پس از سانحه و روش‌های درمان آن توضیح خواهیم داد.

              

استرس پس از سانحه چیست؟

اختلال استرس پس از آسیب، نوعی اختلال روانی است که پس از تجربه‌ یک رخداد بسیار استرس‌زا، آسیب‌زا یا تهدیدکنندۀ جان فرد به وجود می‌آید. این رویداد می‌تواند شامل جنگ، تصادف شدید، سوانح طبیعی، آزار جسمی یا جنسی، یا حتی شاهد بودن رویدادی وحشتناک باشد.

وقتی کسی پس از گذشت زمان از حادثه هنوز احساس می‌کند که درگیر آن اتفاق است؛ هیجانات شدیدی دارد، کابوس می‌بیند، از موقعیت‌های مشابه فرار می‌کند یا دائم مضطرب است، احتمالاً دچار PTSD شده است.

علائم استرس پس از سانحه چیست؟

علائم استرس پس از آسیب یا PTSD معمولاً ترکیبی از واکنش‌های شدید روانی، هیجانی و جسمی هستند که پس از تجربه‌ یک رخداد آسیب‌زا ظاهر می‌شوند.

بازتجربۀ حادثه

فرد احساس می‌کند بارها در ذهنش به حادثه بازمی‌گردد، گویی دوباره در همان موقعیت است.

علائم رایج:

• کابوس‌های مکرر درباره‌ اتفاق؛
• فلش‌بک (تصاویر یا حس‌های ناگهانی از حادثه)؛
• یادآوری‌های ناخواسته که اضطراب و وحشت ایجاد می‌کنند؛
• واکنش‌های جسمی مثل تپش قلب یا تعریق هنگام مواجهه با چیزی که یادآور حادثه است؛

اجتناب و بی‌حسی عاطفی

برای فرار از درد روانی، فرد ناخودآگاه از چیزهایی که یادآور حادثه‌اند دوری می‌کند.

علائم رایج:

• پرهیز از مکان‌ها، افراد یا صحبت درباره‌ اتفاق؛
• احساس جداافتادگی از دیگران؛
• بی‌تفاوتی یا ناتوانی در تجربه‌ احساسات مثبت (مثلاً شادی یا عشق)؛
• از دست دادن علاقه به فعالیت‌هایی که قبلاً لذت‌بخش بودند؛

             

تغییر در افکار و احساسات

طرز فکر و احساس فرد نسبت به خود و جهان تغییر می‌کند.

علائم رایج:

• احساس گناه یا شرم (مثلاً “من مقصرم”)؛
• بدبینی یا بی‌اعتمادی شدید به دیگران؛
• حس ناامیدی درباره‌ آینده؛
• یادآوری‌های شدید از ترس یا خشم همراه با حس افسردگی؛

برانگیختگی و واکنش‌پذیری بیش از حد

بدن و ذهن فرد دائماً در حالت “هشدار” باقی می‌مانند، انگار خطر هنوز تمام نشده است.

علائم رایج:

• بی‌خوابی یا کابوس‌های مکرر؛
• تحریک‌پذیری، پرخاشگری یا انفجار خشم؛
• مشکل در تمرکز و حافظه؛
• واکنش زیاد به صدا یا حرکت (مثل ترس ناگهانی)؛

مدت زمان و شدت

اگر این علائم بیش از یک ماه ادامه پیدا کنند و باعث اختلال در کار، تحصیل، یا روابط خانوادگی شوند، فرد احتمالاً مبتلا به PTSD کامل است.

اگر علائم خفیف‌تر باشند یا کمتر از یک ماه ادامه یابند، به آن استرس حاد پس از سانحه گفته می‌شود.

زمان بروز و سیر بیماری استرس پس از حادثه چگونه است؟

دانستن زمان بروز و سیر اختلال استرس پس از حادثه یا PTSD کمک می‌کند بفهمیم که چه چیز طبیعی است و در چه مرحله‌ای باید به درمان حرفه‌ای فکر کرد.

مرحله‌ اولیه (واکنش طبیعی پس از حادثه)

• زمان: از چند ساعت تا چند روز بعد از رویداد آسیب‌زا؛
• در این مرحله اغلب افراد دچار بهت، ترس، بی‌خوابی، اضطراب یا کابوس می‌شوند؛
• این واکنش‌ها طبیعی و موقتی هستند و معمولاً ظرف چند هفته کمتر می‌شوند؛

اگر علائم در این مدت کاهش یابد، معمولاً به درمان خاصی نیاز نیست.

استرس حاد پس از سانحه

• زمان: حدود ۲ تا ۴ هفته پس از حادثه
• علائم مشابه PTSD دیده می‌شود (کابوس، یادآوری، اجتناب، اضطراب)، اما مدت آن کوتاه‌تر از یک ماه است.

اگر علائم پس از این دوره از بین نروند، احتمال تبدیل به PTSD وجود دارد.

اختلال استرس پس از سانحه پیچیده (PTSD کامل)

• زمان آغاز:
  • معمولاً در یک تا سه ماه پس از حادثه ظاهر می‌شود.
  • گاهی علائم به‌صورت تأخیری تا شش ماه یا حتی چند سال بعد بروز می‌کنند.
• ویژگی: فرد حتی پس از گذشت زمان، هنوز احساس می‌کند درگیر حادثه است، و علائم بر زندگی روزمره اثر جدی دارند.

اگر علائم بیش از یک ماه ادامه پیدا کنند و موجب اختلال در عملکرد اجتماعی و شغلی شوند، تشخیص PTSD مطرح می‌شود.

روند سیر بیماری

در برخی افراد با استراحت، حمایت اجتماعی و درمان مناسب، علائم ظرف چند ماه فروکش می‌کنند. در برخی دیگر ممکن است مزمن شود، یعنی سال‌ها ادامه داشته باشد و دوره‌ها شدت و کاهش پیدا کند. استرس‌های جدید یا یادآورها (مثلاً سالگرد حادثه یا صداهای مشابه) ممکن است علائم را دوباره فعال کنند.

             

عوامل مؤثر بر طول و شدت بیماری PTSD

مدت و شدت اختلال PTSD به چند عامل بستگی دارد:

• شدت و نوع حادثه (مثلاً سوانح جنگی یا تجاوز جنسی معمولاً شدیدترند)؛
• میزان حمایت خانوادگی و اجتماعی؛
• سابقه‌ اختلالات روانی قبلی (افسردگی، اضطراب…)؛
• مهارت‌های مقابله‌ای فرد؛

روش مدیریت و درمان استرس پس از سانحه

مدیریت و درمان اختلال استرس پس از حادثه (PTSD) چند‌بعدی است، یعنی باید هم روان، هم جسم و هم محیط زندگی فرد را در نظر گرفت. درمان مؤثر معمولاً شامل روان‌درمانی تخصصی، گاهی دارودرمانی، و حمایت اجتماعی مستمر است.

روان‌درمانی (اصلی‌ترین روش درمان)

درمان‌های روانی‌ـ‌رفتاری محور اصلی درمان PTSD هستند و معمولاً توسط روان‌شناس یا روان‌درمانگر آموزش‌دیده انجام می‌شوند.

الف) درمان شناختی ـ رفتاری (CBT)

در این روش به فرد کمک می‌شود افکار و باورهای منفی مربوط به حادثه را شناسایی و اصلاح کند. فرد یاد می‌گیرد که با یادآورها روبه‌رو شود (در جای امن و کنترل‌شده) تا اجتناب کاهش‌یابد. نوعی از درمان به نام “مواجهه‌ طولانی” به فرد کمک می‌کند به‌تدریج با خاطرات و موقعیت‌های دردناک روبه‌رو شود تا اضطراب کاهش پیدا کند.

ب) درمان EMDR

در این روش از حرکات چشم هماهنگ در کنار یادآوری حادثه استفاده می‌شود. هدف آن کمک به مغز برای بازپردازش خاطرات آسیب‌زا و کاستن از قدرت احساسی آن‌هاست. این روش برای بسیاری از بیماران بسیار مؤثر است و یکی از درمان‌های توصیه‌شده‌ جهانی است.

ج) درمان گروهی و حمایت اجتماعی

شرکت در گروه‌های حمایتی با افراد دارای تجربه‌ مشابه باعث درک، همدلی و کاهش احساس انزوا می‌شود. خانواده و دوستان نیز باید آموزش ببینند تا به‌جای سرزنش یا ترحم، حمایت مثبت و شنونده بودن را تمرین کنند.

دارودرمانی (در صورت نیاز)

روان‌پزشک ممکن است برای کنترل علائم خاص دارو تجویز کند؛ خصوصاً زمانی که اضطراب یا افسردگی خیلی شدید باشد.

داروهای رایج:

• ضدافسردگی‌ها (مثل سرترالین یا پاروکستین) برای تنظیم خلق و خواب؛
• ضداضطراب‌ها فقط به‌طور موقت و کوتاه‌مدت؛
• داروهای خواب‌آور ملایم برای رفع بی‌خوابی یا کابوس‌ها؛

داروها باید همیشه تحت نظر روان‌پزشک مصرف شوند، چون مصرف خودسرانه ممکن است وابستگی یا عوارض جانبی ایجاد کند.

راهکارهای خودیاری و سبک زندگی

در کنار درمان حرفه‌ای، مراقبت شخصی نقش مهمی دارد:

راهکارهای روزمره:

• تمرین تنفس عمیق و آرام‌سازی (مثل مراقبه یا یوگا)؛
• ورزش منظم برای کاهش سطح هورمون‌های استرس؛
• خواب منظم و تغذیه سالم؛
• اجتناب از الکل یا مواد آرام‌بخش؛ این‌ها علائم را پنهان ولی بدتر می‌کنند؛
• نوشتن احساسات در دفتر خاطرات یا صحبت با درمانگر؛

سیر بهبودی

معمولاً با درمان مستمر (چند ماه تا یک سال) علائم به‌تدریج کاهش یافته و عملکرد فرد بهتر می‌شود. هدف درمان، فراموشی حادثه نیست بلکه توانایی زندگی با یاد آن بدون درد روانی شدید است.

PTSD قابل درمان است. اما به صبر، حمایت و پیگیری نیاز دارد. هرچه درمان زودتر آغاز شود، احتمال بهبودی کامل بیشتر است. فرد نباید احساس کند “ضعیف” است؛ مغز در واقع در حال واکنش طبیعی به یک اتفاق غیرطبیعی بوده است.

             

نقش ناخودآگاه در استرس پس از سانحه

نقش ناخودآگاه در استرس پس از سانحه (PTSD) از دیدگاه روان‌تحلیل‌گرانه و علوم اعصاب فوق‌العاده پیچیده و جذاب است؛ چون PTSD دقیقاً جایی است که ذهن آگاه و ناخودآگاه با هم درگیر می‌شوند، به‌ویژه در پردازش خاطره‌های دردناک.

ناخودآگاه بخش‌هایی از روان است که:

• خارج از دسترس آگاهیِ معمول هستند؛
• شامل خاطرات، احساسات و تداعی‌های سرکوب‌شده می‌باشد؛
• اما با رفتار، خواب، احساسات بدنی و واکنش‌های هیجانی ما ارتباط تنگاتنگ دارند.

در PTSD، بخشی از خاطرۀ آسیب‌زا نه به‌شکل معمول در حافظه‌ آگاه ذخیره می‌شود، بلکه در سطح ناخودآگاه و غیرکلامی جا خوش می‌کند.

تجربه‌ آسیب و واکنش مغز

وقتی اتفاقی بسیار وحشتناک رخ می‌دهد (تصادف، جنگ، تجاوز، مرگ ناگهانی، …):

• سیستم عصبی مغز وارد حالت بقا می‌شود؛
• مرکز منطق و زبان (کورتکس پیش‌پیشانی) تقریباً خاموش می‌شود؛
• در مقابل، آمیگدالا (مرکز عاطفی و ترس) و هیپوکامپ فعال می‌شوند؛

نتیجه این است که:

خاطره‌ رویداد بیشتر به‌صورت حسی، هیجانی و بدنی در ناخودآگاه ثبت می‌شود، نه به‌صورت روایت کلامی در آگاه. بنابراین فرد بعداً ممکن است بدون یادآوری داستان حادثه، همان ترس یا درد را حس کند؛ این یعنی فعال‌شدن خاطره‌ ناخودآگاه.

بازتجربه و ناخودآگاه

وقتی فرد دچار فلش‌بک یا کابوس می‌شود، در واقع ناخودآگاه حافظه‌های “منجمدشده” را دوباره بیدار کرده است.

این خاطره‌ها معمولاً شامل:

• تصاویر تکه‌تکه؛
• حس‌های جسمی (مثل لرزش، ضربان، طعم خون، بوی دود)؛
• و احساسات شدید ترس و گناه هستند؛

چون این داده‌ها در سطح ناخودآگاه ذخیره شده‌اند، امکان کنترل آنها از طریق منطق یا اراده‌ ساده وجود ندارد.

نقش درمان در بازپردازش ناخودآگاه

هدف درمان این نیست که فقط خاطره را فراموش کنیم، بلکه باید:

• به خاطره‌ ناخودآگاه امن و آگاهانه نزدیک شویم؛
• آن را کلامی کنیم و در حافظۀ معنایی بازنویسی نماییم؛

روش‌هایی مثل EMDR، مواجهه‌ تدریجی و درمان تحلیلی یا هیجان‌محور دقیقاً برای این منظور طراحی شده‌اند و کمک می‌کنند مغز دوباره خاطره را از حالت حس خام ناخودآگاه به حالت خاطره‌ قابل‌بیان و کنترل منتقل کند.

نمادها، رؤیاها و واکنش‌های جسمانی

ناخودآگاه ممکن است از راه‌هایی غیرمستقیم خود را نشان دهد:

• کابوس‌ها و رؤیاهای تکراری با نمادهای حادثه؛
• واکنش‌های جسمی بی‌دلیل (تنگی نفس، درد، اضطراب زمانی که یادآور ظاهر می‌شود)؛
• رفتارهای اجتنابی یا احساس گناه مداوم‌؛

درمانگر با تحلیل این نشانه‌ها کمک می‌کند ناخودآگاه به زبان آگاه ترجمه شود.

             

جمع‌بندی

اختلال استرس پس از سانحه یا PTSD پاسخی پایدار به یک رویداد وحشتناک است. علائم شامل بازتجربه ناخواسته (فلش‌بک)، اجتناب شدید از یادآورها و برانگیختگی مداوم عصبی است. این اختلال زمانی تشخیص داده می‌شود که علائم بیش از یک ماه پابرجا بمانند. نقش کلیدی ناخودآگاه در این میان، ذخیره‌سازی خاطرات به‌صورت تکه‌تکه و هیجانی است که به واکنش‌های غیرقابل کنترل منجر می‌شود. هدف درمان، که عمدتاً روان‌درمانی تخصصی است، پردازش مجدد این خاطرات ناخودآگاه برای بازگرداندن حس امنیت به فرد است.

برای آشنایی بیشتر با ضمیر ناخودآگاه کلیک کنید:

آموزش آنلاین ضمیر ناخودآگاه: کشف و هدایت قدرت نهفته در ذهن