شهرستان ملکشاهی، سرزمینی بکر در دل زاگرس است که با طبیعت دل‌انگیز، فرهنگ اصیل لُری و مردمانی مهمان‌نواز، جلوه‌ای از زیبایی ناب ایران را به تصویر می‌کشد.

ملکشاهی، نگین سبز زاگرس

شهرستان ملکشاهی یکی از شهرستان‌های نسبتاً جدید اما با پیشینه تاریخی کهن در استان ایلام است. ملکشاهی در شرق استان ایلام قرار دارد و از شمال به شهرستان ایوان، از غرب به ایلام، از جنوب به مهران و از شرق به اَرکواز و بدره محدود می‌شود. مرکز شهرستان ارکواز ملکشاهی است. منطقه‌ای کوهستانی با طبیعتی زیبا، چشمه‌های خنک و دشت‌های سرسبز است.

ارتفاع زیاد از سطح دریا و اقلیم معتدل کوهستانی، باعث شده که تابستان‌ها خنک و دلپذیر و زمستان‌ها سرد و برفی باشد. در ادامه، مروری جامع بر پیشینه، موقعیت جغرافیایی، آثار تاریخی و ویژگی‌های فرهنگی این شهر تاریخی خواهیم داشت.

پیشینه و قدمت تاریخی شهرستان ملکشاهی

ملکشاهی از نظر تاریخی بخشی از ایلام باستان و ناحیه‌ای متعلق به اقوام عیلامی و کاسی به‌شمار می‌رود. در دوران اسلامی، این منطقه در مسیر جاده‌های کاروانی بین ایلام و کرمانشاه قرار داشت و در دوره‌های مختلف، اقوام کلهر، ملکشاهی، میشخاص و ارکوازی در این نواحی سکونت داشته‌اند.

نام «ملکشاهی» از طایفه ملکشاهی گرفته شده که یکی از ایل‌های اصیل کرد زبان فیلی است. گفته می‌شود نام این طایفه به دوره ملک‌شاه سلجوقی (قرن ۵ هجری) بازمی‌گردد؛ زمانی که بخشی از اقوام کرد در این منطقه به فرماندهی یکی از سرداران به نام ملک‌شاه سکونت یافتند.

پیشینه و قدمت این شهر از جنبه‌های تاریخی، قومی و جغرافیایی قابل بررسی است، چون این ناحیه هم در حوزه‌ نفوذ تمدن‌های باستانی ایلام و بین‌النهرین قرار داشته، و هم در سده‌های اخیر زادگاه یکی از اصیل‌ترین طوایف کردی فیلی بوده است.

دوران باستان (عیلامی – کاسی – ماد)

شواهد باستان‌شناسی از تپه‌ها و محوطه‌های اطراف ارکواز، مهر و گوریده نشان می‌دهد که نیاکان مردم ملکشاهی از حدود ۳۰۰۰ سال پیش در این نواحی سکونت داشته‌اند.

در این دوره، منطقه بخشی از سرزمین عیلام باستان بود که پایتخت‌هایی چون شوش و انشان داشت و استان کنونی ایلام نام خود را از آن گرفته است.

در دوره‌های بعد، با حضور اقوام کاسی در دامنه‌های زاگرس، بخش ملکشاهی کنونی در مرز طبیعی بین ایلام و لرستان، تحت نفوذ آن‌ها قرار گرفت. آثار سفال‌های نخودی و سنگ‌چیده‌شده‌های بدون ملات در مناطق چم‌زیری و تپه کُرار از همین دوران است.

دوران ماد، هخامنشی و ساسانی

در دوره ماد و سپس هخامنشی، مسیرهای ارتباطی بین نواحی شرقی بین‌النهرین و فلات ایران از نزدیکی ملکشاهی عبور می‌کردند.

به‌خصوص در مسیر شهر باستانی ماداکتو (دره‌شهر امروزی) تا نواحی غربی، ایستگاه‌های نظامی و تجاری وجود داشت که احتمالاً بخشی از آن در خاک ملکشاهی فعلی بوده است.

در عهد ساسانی، بناهایی مانند قلعه قَره‌گَل و آثار سنگی اطراف ارکواز شکل گرفت که عملکرد تدافعی و دیده‌بانی داشته‌اند. این منطقه در واقع یکی از مرزهای محافظتی زاگرس در برابر تهاجمات غربی (به‌ویژه رومیان) محسوب می‌شد.

دوران اسلامی میانه تا سلجوقی

پس از ورود اسلام، طوایف کرد فیلی در این نواحی ساکن بودند و تا قرن پنجم هجری به‌تدریج ایل ملکشاهی به‌عنوان یکی از شاخه‌های بزرگ کردهای فیلی تثبیت شد.

روایت‌های شفاهی مردم می‌گویند که در زمان ملک‌شاه سلجوقی (سلطان سلجوقیان، قرن ۵ هـ.ق)، بخش‌هایی از عشایر کرد به فرمان وی و سرداری به نام «ملک‌شاه بن طهماسب» در این نواحی ساکن شدند. از همین زمان، نام «ملکشاهی» به این طایفه و منطقه داده شد؛ در واقع ترکیبی از عنوان حکومتی ملک‌شاه و «ای» به‌معنای نسبت قبیله‌ای.

دوران صفوی تا قاجار

در دوره صفوی و پس از آن، ایل ملکشاهی یکی از ایل‌های مهم و وفادار به حکومت مرکزی در منطقه‌ای بین ایلام، بدره و مهران بود. بسیاری از جنگ‌ها میان ایران و عثمانی در منطقه زاگرس باعث شد این ایل به‌عنوان حامی مرزها شناخته شود.

در متون تاریخی صفوی و قاجاری، از «ملکشاهی‌ها» به‌عنوان مدافعان مسیر خانقین؛ ایلام؛ کرمانشاه یاد شده است.

در دوره قاجار، ملکشاهی‌ها چندین بار درگیر نبردهای محلّی با طوایف مجاور (به‌خصوص میشخاص و ارکوازی) بودند، ولی بعدها با اتحاد ایلات فیلی نقش مهمی در ثبات منطقه ایلام ایفا کردند.

دوران معاصر

در زمان پهلوی، ملکشاهی‌ها بخشی از عشایر کوچ‌رو بودند که مسیر کوچ آن‌ها بین مهران، ایلام و بدره ادامه داشت. با اجرای طرح اسکان عشایر در دهه ۴۰ و ۵۰ خورشیدی، بسیاری در مناطق ارکواز، گنجه، مهر و چم‌زیری ساکن شدند.

در سال ۱۳۸۹، ملکشاهی از شهرستان ایلام جدا و به‌عنوان شهرستان مستقل شناخته شد. این استقلال نشانه‌ای از هویت تاریخی و فرهنگی قوی مردم منطقه است.

آثار تاریخی موجود در این منطقه

در شهرستان ملکشاهی و اطراف ارکواز، آثار متعددی از دوران باستان تا اسلامی وجود دارد:

قلعه قَره‌گَل (قلعه سیاه)

قلعه قره‌گل یکی از دژهای باستانی مربوط به دوران ساسانی، در ارتفاعات اطراف ارکواز است. قلعه قَره‌گَل در شمال شرقی شهر ارکواز ملکشاهی، روی رشته‌کوهی از شاخه‌های شرقی کبیرکوه واقع شده است. ارتفاع قلعه حدود ۱۴۰۰ متر از سطح دریا است و به گونه‌ای قرار گرفته که دید مستقیم بر مسیرهای ارتباطی دشت ملکشاهی، بدره و چم‌زیری دارد.

نام ترکی‌ـ‌کردی «قَره‌گَل» از دو بخش تشکیل شده:

• قَره در ترکی به معنای سیاه؛
• گَل (گل) در کردی و ترکی محلی می‌تواند به معنای دژ یا تپه بزرگ باشد؛

در نتیجه معنی کلی‌اش «دژ سیاه» یا «تپه‌سنگی سیاه» است. دلیل این نام، رنگ تیره سنگ‌های آذرینی است که از نوع بازالت و دیوریت سیاه‌رنگ بوده و مصالح اصلی بنا را تشکیل می‌دهد. مانند بسیاری از قلعه‌های تدافعی زاگرس، قَره‌گَل بر فراز گردنه‌ای صعب‌العبور ساخته شده تا تنها راه ورودی آن از یک سو قابل کنترل باشد.

بر اساس شواهد معماری و جنس سفال‌های پراکنده در اطراف قلعه، کارشناسان احتمال می‌دهند قلعه قَره‌گَل مربوط به دوره‌ ساسانی (حدود قرن سوم تا هفتم میلادی) باشد؛ اما در دوره‌های بعد، به‌ویژه در زمان سلجوقیان و صفویه، بازسازی‌هایی بر روی آن انجام شده‌است. احتمالا در دوران صفوی به عنوان پایگاه دیدبانی مرزی بین ایلات کرد فیلی و مناطق مجاور لرستان مورداستفاده بوده است.

قلعه قَره‌گَل در باور مردم ملکشاهی نماد اقتدار نیاکان و مرزبانی تاریخی کردهای فیلی دانسته می‌شود.

محوطه باستانی گوریده؛ شامل بقایای دیواره‌ها و سفال‌های دوره اشکانی و ساسانی

محوطه‌ باستانی گوریده در نزدیکی روستای گوریده (در شمال شهر ارکواز ملکشاهی) و در دامنه‌ غربی رشته‌کوه کبیرکوه واقع شده است. این منطقه در حدود ۱۵ کیلومتری شرق مرکز شهرستان قرار دارد و به‌خاطر وجود چند چشمه، تپه‌های کم‌ارتفاع و بقایای سکونت‌گاه‌های قدیمی شناخته شده است.

کاوش‌های باستان‌شناسی محدودی که در دهه‌ ۱۳۷۰ توسط کارشناسان سازمان میراث فرهنگی ایلام انجام شد، نشان داده که گوریده دارای چندین لایه‌ی تاریخی است:

1. دوره پیش از تاریخ – عصر مفرغ (حدود ۳۰۰۰ تا ۱۵۰۰ پیش از میلاد)؛
2. دوره ایلامی و کاسی (عیلام دوم و سوم)؛
3. دوره اشکانی و ساسانی (حدود سده‌های پیش از میلاد تا قرن هفتم میلادی)؛

بر اساس یافته‌ها، احتمال دارد گوریده محل یکی از روستاهای وابسته به شهر باستانی ماداکتو (در دره‌شهر امروزی) بوده باشد؛ شهری که در دوره ساسانی نقش اقتصادی و نظامی مهمی داشته است.

گوریده نه تنها نشانی از زندگی ادامه‌دار انسان از ۴ هزار سال پیش در زاگرس است، بلکه به درک بهترِ رابطه‌ فرهنگی ایلام با لرستان و بین‌النهرین کمک می‌کند.

محوطه‌ گوریده هنوز به‌طور رسمی ثبت ملی نشده (تا آخرین فهرست میراث ثبت‌شده در ۱۴۰۲) اما در فهرست آثار پیشنهادی استان ایلام قرار دارد.

پل تاریخی چم‌زیری بر روی رودخانه‌ای در نزدیکی روستای مهر

پل چم‌زیری در جنوب شهرستان ملکشاهی، در مسیر رودخانه‌ای با همین نام واقع شده است. این رود یکی از شاخه‌های فرعی رودخانه‌ سیمره است که از دامنه‌های جنوبی کبیرکوه سرچشمه می‌گیرد.

بر پایه‌ معماری و نوع مصالح، پژوهشگران قدمت پل چم‌زیری را دوره ساسانی تا صدر اسلام (قرن ۶ تا ۸ میلادی) تخمین زده‌اند. در دوره‌های بعد، به‌ویژه در دوران صفوی و اوایل قاجار، پل چند بار مرمت و بخش‌هایی مانند طاق‌های فرعی آن بازسازی شده‌اند.

منابع محلی نقل می‌کنند که تا پیش از احداث جاده‌های مدرن در دهه‌ ۱۳۴۰ خورشیدی، این پل هنوز توسط کاروان‌ها و احشام بومی مورد استفاده بوده است.

پل چم‌زیری نمادی از تداوم مهندسی پل‌سازی در غرب ایران از دوران ساسانی است؛ شیوه‌ای که بعدها در پل‌های باشکوه دره‌شهر، گاومیشان و سیمره نیز دیده می‌شود.

پل چم‌زیری هم‌اکنون در فهرست آثار ملی ایران با شماره ثبت تقریبی ۳۲۴۸۵ ثبت شده است (بر اساس اسناد میراث ایلام).

فرهنگ، زبان و آداب مردم ملکشاهی

اهالی ملکشاهی عمدتاً کردزبان هستند و به گویش کردی فیلی (ملکشاهی) سخن می‌گویند. فرهنگ محلی آنها غنی است و موسیقی، رقص محلی (چوپی)، لباس‌های رنگارنگ کردی و آیین‌های کهن نوروزی در میانشان رایج است.

در فرهنگ شفاهی، داستان‌ها و اشعار حماسی (مانند سروده‌های در مورد شجاعت طوایف ملکشاهی در مقابل نیروهای خارجی در دوره قاجار و پهلوی) اهمیت زیادی دارد.

شهرستان ملکشاهی در سال ۱۳۸۹ از ایلام جدا شد و به صورت مستقل اداره می‌شود. جمعیت آن در حدود ۲۵ تا ۳۰ هزار نفر تخمین زده می‌شود. اقتصاد منطقه بر دام‌داری سنتی، کشاورزی (به‌ویژه گندم و جو) و تا حدی بر نیروی انسانی مهاجر به ایلام و مهران تکیه دارد.

این مقاله‌ها را نیز مطالعه کنید:

زیگورات چغازنبیل شوش: نماد تمدن فراموش‌شده ایلام

روستای وفس: نگین پلکانی استان مرکزی با گویش در حال انقراض

روستای تاریخی انجدان: میراث خاموش پس از الموت