روستای وفس، با معماری پلکانی سنگی و حفظ گویش کهن در حال انقراض تاتی در قلب استان مرکزی، نمونه‌ای زنده از تاریخ و فرهنگ ایرانی است.

روستای وفس: سرزمین معماری پلکانی

روستای وفس یکی از روستاهای تاریخی و زیبای استان مرکزی ایران است که در دهستان دشت ساکی، شهرستان کمیجان واقع شده است. روستای وفس یک روستای کوهپایه‌ای و دارای بافت پلکانی است. این ساختار پلکانی به این معنی است که خانه‌ها به صورت پله‌ای روی دامنه کوه ساخته شده‌اند و حیاط هر خانه، سقف خانه پایینی است. این معماری سنتی جلوه‌ای بسیار دیدنی به روستا بخشیده است.

با توجه به قرارگیری روستا در منطقه کوهستانی، دارای آب و هوایی سردسیر است و پوشش گیاهی و کشاورزی آن متاثر از همین شرایط اقلیمی است.

موقعیت جغرافیایی و اقلیم وفس

روستای وفس در استان مرکزی ایران واقع شده است. این روستا در بخش‌های کوهپایه‌ای و در نزدیکی رشته‌کوه‌هایی قرار دارد که بر اقلیم منطقه تأثیر می‌گذارند. هوای وفس در تابستان‌ها معتدل و در زمستان‌ها سرد و همراه با بارش برف است. این شرایط اقلیمی، نوع معماری و محصولات کشاورزی منطقه را شکل داده است. مسیر دسترسی به روستا معمولاً از طریق جاده‌های فرعی منشعب از جاده‌های اصلی استان مرکزی صورت می‌گیرد و ماهیت کوهستانی آن، تردد را در فصول سرد کمی دشوارتر می‌کند.

بافت معماری (بافت پلکانی) روستای وفس

بافت معماری وفس یک شاهکار از سازگاری با محیط کوهستانی است که به آن “معماری پلکانی” یا “پلکانی شکل” می‌گویند. این ساختار دارای چندین ویژگی مهم است:

• استقرار روی شیب: خانه‌ها به صورت متراکم و پله‌ای بر روی یک شیب تند کوه بنا شده‌اند. هر خانه طوری ساخته شده که نمای پشتی آن به دیوار حیاط خانه بالایی متصل می‌شود.
• حیاط و سقف: ویژگی متمایز این بافت این است که بام (سقف) هر خانه، به عنوان حیاط یا راهرو برای خانه‌ی بالایی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این امر یک فضای عمودی کارآمد ایجاد می‌کند که در زمین‌های شیب‌دار، فضای قابل استفاده را به حداکثر می‌رساند.
• مصالح: مصالح اصلی ساخت‌وساز در این روستا، عموماً سنگ و خشت و گل است که از منابع محلی تأمین شده و با محیط زیست هماهنگ است. استفاده از چوب برای تیرهای سقف نیز مرسوم است.
• نظم و انسجام: بافت روستا معمولاً فاقد خیابان‌کشی‌های منظم شهری است؛ راه‌ها عمدتاً دالان‌ها و کوچه‌های باریک و سنگفرش‌شده‌ای هستند که دسترسی محلی بین خانه‌ها را فراهم می‌کنند. این نظم ارگانیک، حس یکپارچگی تاریخی و اجتماعی را تقویت می‌کند.

به طور خلاصه، بافت معماری روستای وفس نمونه‌ای عالی از معماری بومی انطباقی است که در آن، شکل‌گیری روستا مستقیماً تابعی از توپوگرافی سخت منطقه بوده ‌است.

جنبه‌های فرهنگی و زبانی روستای وفس

مهم‌ترین ویژگی فرهنگی وفس، زبان یا گویش محلی ساکنان آن است. این گویش که زیرمجموعه‌ای از زبان‌های ایرانی شمال غربی (مانند تاتی) محسوب می‌شود، یکی از میراث‌های زبانی ارزشمند منطقه است که دارای ویژگی‌های آوایی و واژگانی متمایزی نسبت به فارسی رایج است.

گویش وفس به شاخه زبان‌های ایرانی شمال غربی تعلق دارد. این گروه شامل زبان‌هایی مانند کردی، لری، و زبان‌های قدیمی‌تر مانند پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی است. در برخی دسته‌بندی‌ها، وفس را یکی از لهجه‌های بسیار کهن تاتی یا زبانی مستقل نزدیک به آن می‌دانند که در گذر زمان دچار تغییراتی شده است.

به دلیل نزدیکی به زبان‌های ایرانی باستان و حفظ ساختارهای قدیمی‌تر، این گویش از نظر زبان‌شناسی اهمیت زیادی دارد، چرا که پنجره‌ای به تحولات تاریخی زبان فارسی و خانواده زبان‌های ایرانی ارائه می‌دهد.

این گویش ممکن است دارای آواهایی باشد که در فارسی معیار وجود ندارند یا تلفظ آن‌ها متفاوت است. برای مثال، حفظ برخی حروف یا ترکیب‌های آوایی که در فارسی تحت تأثیر زبان‌های دیگر تغییر یافته‌اند. تفاوت‌هایی نیز در صرف فعل‌ها (نحوه ساخت زمان‌ها و اشخاص) و همچنین در ساختار جملات دیده می‌شود که نشان‌دهنده حفظ قواعد قدیمی‌تر دستوری است. بخش قابل توجهی از واژگان این گویش، ریشه‌های بسیار کهن ایرانی دارند و ممکن است با کلمات فارسی رایج متفاوت باشند. این واژگان عمدتاً به زندگی روزمره، کشاورزی و محیط کوهستانی روستا مرتبط هستند.

مانند بسیاری از گویش‌های محلی در ایران، گویش وفس نیز تحت تأثیر زبان فارسی رایج (که زبان آموزش و رسانه است) قرار دارد. تعداد افرادی که به صورت روزمره و کامل به این گویش صحبت می‌کنند، محدود به جمعیت روستای وفس و نسل‌های قدیمی‌تر آن است. اگرچه این گویش هنوز زنده است، اما با مهاجرت جوانان به شهرها و افزایش نفوذ زبان رسمی، حفظ و انتقال این گویش به نسل‌های جدید با چالش مواجه است و در معرض خطر فراموشی قرار دارد. این گویش، یک میراث ناملموس فرهنگی برای مردم وفس و ایران محسوب می‌شود و تلاش‌هایی برای مستندسازی و حفظ آن صورت گرفته است.

جاذبه‌های تاریخی و مذهبی وفس

وفس دارای پیشینه تاریخی طولانی است که قدمت برخی از آثار و شواهد تاریخی آن به قرون گذشته بازمی‌گردد. در این روستا بقاع متبرکه یا امامزاده‌هایی وجود دارد که مورد احترام مردم محلی است و به عنوان جاذبه‌های مذهبی شناخته می‌شوند.

بزرگترین جاذبه‌های مذهبی روستای وفس معمولاً شامل مساجد، حسینیه‌ها و مهم‌تر از همه، بقاع متبرکه یا امامزاده‌ها است. وجود این اماکن نشان‌دهنده ریشه‌دار بودن باورهای مذهبی در این منطقه است. این اماکن نه تنها محلی برای عبادت، بلکه مرکز اصلی گردهمایی‌ها و مراسم مذهبی اهالی روستا در طول سال هستند.

جاذبه‌های تاریخی وفس عمدتاً در بافت خود روستا و ساختار سنتی آن تجلی یافته است. همانطور که قبلاً اشاره شد، بافت پلکانی روستا در حکم یک اثر تاریخی زنده است. این نوع معماری که سازگاری کامل با طبیعت کوهستانی را نشان می‌دهد، خود یک جاذبه گردشگری منحصر به فرد محسوب می‌شود. نحوه ساخت خانه سنگی و گلی و استفاده از سقف به عنوان حیاط، نمونه‌ای از دانش بومی معماری پیش از صنعتی شدن است.

برخی از خانه‌های قدیمی‌تر در روستا که با مصالح بومی و سبک خاصی ساخته شده‌اند، به دلیل قدمت و سبک معماری‌شان دارای ارزش تاریخی هستند. در اطراف روستا، بنا بر پیشینه تاریخی منطقه، ممکن است آثاری از قلعه‌های قدیمی، گورستان‌های تاریخی یا بقایای سکونتگاه‌های پیشین وجود داشته باشد که حفاظت از آن‌ها نیازمند کاوش‌های باستان‌شناسی رسمی است.

آنچه شهرت و ویژگی اصلی روستا را می‌سازد، همان بافت پلکانی و گویش کهن آن است که ارزش تاریخی و فرهنگی روستا را تضمین می‌کند.

جمع‌بندی

روستای وفس ترکیبی ارزشمند از معماری سنتی پلکانی، طبیعت کوهستانی و فرهنگی غنی (به ویژه گویش منحصربه‌فردش) است که آن را به یک منطقه با پتانسیل گردشگری تاریخی و فرهنگی تبدیل کرده است.

روستای وفس در استان مرکزی، میراثی غنی از تاریخ و فرهنگ ایرانی است. این روستای کوهستانی با بافت پلکانی منحصر به فرد خود شناخته می‌شود که در آن معماری سنتی سنگی و گلی، بام هر خانه حیاط خانه بالایی است. اهمیت فرهنگی وفس در حفظ گویش باستانی وَفسی (از خانواده تاتی) است که ریشه‌های عمیق زبانی دارد. این روستا با اقلیم سردسیر، جاذبه‌های مذهبی محلی و کوچه‌های سنگفرش‌شده، نمونه‌ای زنده از سازگاری انسان با طبیعت و حفظ هویت قومی-زبانی در گذر زمان به شمار می‌رود.